Abtei Chelles

Plan der Königlichen Abtei Chelles (17. Jh.); vorn rechts die erhaltene Doppelkapelle.

Die Abtei Notre-Dame de Chelles (manchmal auch Chelles-Saint-Berthour nach ihrer Stifterin genannt) war ein königliches Kloster in Chelles östlich von Paris. Das 658 neben der Villa Cala, einer Königspfalz der Merowinger aus dem 6. Jahrhundert, gestiftete Kloster blieb ein Hauskloster der fränkischen, dann westfränkischen, dann französischen Könige von den Merowingern bis zu den Bourbonen. Die Äbtissinnen entstammten häufig dem Königshaus. In der Französischen Revolution wurde das Kloster aufgelassen und – bis auf geringfügige Reste – zerstört.

Geschichte

Die Doppelkapellen St. Croix und St. Gorges

Keimzelle der Abtei war die merowingische Villa Cala (oder Kala). Königin Chrodechild († 544), die Ehefrau von Chlodwig I., hatte ihr bereits eine dem heiligen Georg geweihte Kirche gestiftet. König Chilperich I. († 584) und Königin Fredegunde († 597) residierten hier häufig. Chilperich wurde bei der Jagd in der Nähe der Villa ermordet. Etwa im Jahr 658 wurden die Georgskirche und die Villa Cala durch die Königin Bathilde, Witwe von Chlodwig II., um das Nonnenkloster erweitert. Dabei half eine Bertilla aus der Abtei Notre-Deme de Jouarre. Später trat Bathilde in das Kloster ein und starb im Jahr 680 in Chelles.

Lange Zeit waren fast alle Äbtissinnen Witwen, Töchter oder Schwestern von Kaisern oder Königen, was auf Dauer zum Nachteil der monastischen Disziplin gereichte. Étienne de Senlis und Louis de Beaumont, Bischöfe von Paris, versuchten vergebens, das Kloster zu reformieren, der eine 1134, der andere 1483. Erst 1499, zur Zeit von Bischof Jean Simon, gelang dies durch einen Beschluss des Parlement de Paris: Ab dem Jahr 1500 wurden die Äbtissinnen auf drei Jahre gewählt mit möglicher Wiederwahl. Aber schon 1559 schaffte der König die Wahl wieder ab und ernannte von nun an die Äbtissinnen selbst.

Das Kloster der Benediktinerinnen bestand bis zur Französischen Revolution. Die Abtei Chelles wurde 1790 geschlossen, 1796 als Nationaleigentum verkauft und zerstört. Die Reste des Klosters sind heute Bestandteil der Mairie von Chelles.

Skriptorium

Die Abtei produzierte bereits unter der ersten Äbtissin Berthild Bücher von herausragender Qualität. Sie gehören zu den ältesten und großartigsten Zeugnissen schreibender Nonnen. Das Kloster nahm angelsächsische Schülerinnen auf welche Bücher schrieben die wiederum nach England gingen.[1] Im 7. bis 9. Jh. lieferte die Abtei Bücher an das ganze fränkische Reich. Heute stehen in Paris, Köln, Oxford, St. Gallen und in 17 weiteren Sammlungen 22 Bände und 18 Fragmente aus dem Skriptorium.[2]

Äbtissinnen

Der Kelch von Chelles, der im 7. Jahrhundert von Eligius (Saint Eloi) für die Abtei Chelles angefertigt worden sein soll; er ging in der Revolution verloren (Illustration nach einer Zeichnung, offenbar von André de Saussay, Bischof von Toul († 1627)).
Reste des Kreuzganges im heutigen Rathaus
Rekonstruktionszeichnung des Dormitoriums der Abtei Chelles im 13. Jahrhundert (Viollet-le-Duc)

Auf Lebenszeit gewählt

  • Berthild, † 705 erste Äbtissin
  • Sigisse (708 bezeugt)
  • Vilcome
  • Ermengarde
  • Clémence
  • Asceline
  • Sybille
  • Marsilie
  • Gisela (788–810), † 810, Schwester von Karl dem Großen
  • Heilwig aus Sachsen, † nach 835, Mutter der Kaiserin Judith
  • Ermentrude, † 869, Ehefrau von Karl dem Kahlen
  • Rothild, 912/922 als Äbtissin bezeugt, † 928/929, Tochter von Karl dem Kahlen

Der Versuch Karls des Einfältigen im Jahr 922, die Abtei seiner Tante Rothild zu entziehen und sie seinem Günstling Hagano zu geben, führte zur Absetzung Karls nach einem Aufstand des Adels wohl unter Führung Hugos des Großen,[3] der wiederum der Schwiegersohn Rothilds war.[4]

Über rund 170 Jahre hinweg sind keine Äbtissinnen bekannt

  • Mathilde (1097–1112)
  • Ameline oder Aveline (1127/37 bezeugt)
  • Maale oder Mathilde (1156 bezeugt)
  • Helvide oder Héloise (1155–1177)
  • Asceline, † 1178
  • Marie de Duny (1178–1185)
  • Ameline, † 1205
  • Marie de Néry, † 1208
  • Mathilde de Berchère (1208–1220), † 1220
  • Mathilde de Corbeil (wohl 1220–1223)
  • Florence (1223 Äbtissin), † 1228
  • Marguerite de Néry (1228–1231)
  • Pétronille de Mareuil (1231–1250), † 1250
  • Mathilde de Nanteuil (1250–1274), † 1274
  • Vakanz (1274–1280)
  • Adeline I. de Nanteuil (1280–1311), † 1311
  • Alice I. de Clignet d’Otis (1311–1317), † 1317
  • Marguerite II de Pacy (1317–1348)
  • Pétronille de Paroy (1348–1354)
  • Adeline de Pacy (1354–1363), † 1363
  • Jeanne I. de Soissy (1363–1364), † 1364
  • Agnès I. de La Queue (1364–1368), † nach 1368
  • Jeanne de La Forest (1368–1379), † 1379
  • Jeanne de Roye (1379–1399), † 1399, Schwester von Guy de Roye
  • Agnès de Neufville (1399–1414)
  • Alice de Thorote (1414–1419)
  • Marie de Cléry (1420–1429)
  • Elisabeth de Pollye (1429–1475), † 1475
  • Catherine de Lignières (1475–1500), † 1504

Auf drei Jahre gewählt

  • Jeanne de La Rivière (1500–1507)
  • Marie de Reilhac (1507–1510), † 1547
  • Marie Cornu (1510–1514), † 1519
  • Catherine oder Marguerite de Champrond (1518–1518), † 1518
  • Barbe de Tallensac (1518–1528), † 1537
  • Madeleine des Chelles (1528–1542), † 1542
  • Jacqueline d’Amignon (1542–1558), † 1558

Vom König ernannt

Äbtissin Louise Adélaïde d’Orléans (1719–1734)
  • Renée de Bourbon (1559–1583), † 1583, Tochter von Charles de Bourbon, Herzog von Vendôme
  • Marie de Lorraine (1583–1627), † 1627, Tochter von Claude de Lorraine, Herzog von Aumale
  • Marie Henriette de Bourbon (1627–1629), † 1629, uneheliche Tochter von König Henri IV.
  • Madeleine de la Porte de La Meilleraye (1629–1671), † 1671
  • Guidone Marguerite de Cossé (1671–1680), 1. Mal, Tochter von François de Cossé, Herzog von Brissac
  • Catherine de Scorailles de Roussille (1680–1688)
  • Guidone Marguerite de Cossé (1688–1707), 2. Mal, † 1707
  • Charlotte Agnès de Villars (1707–1719), † 1723
  • Louise Adélaïde d’Orléans (1719–1734), Tochter des Regenten Philippe II. de Bourbon, duc d’Orléans
  • Anne de Clermont-Chaste de Gessans (1735–1790)

Weitere Persönlichkeiten

Liste der Handschriften aus dem Kloster Chelles

Siehe dazu auch Tino Licht: Halbunziale. Schriftkultur im Zeitalter der ersten lateinischen Minuskel (III.–IX. Jahrhundert), Stuttgart 2018, Seite 331, Fußnote 822.

Tino Licht[5]Bd.Bibliothek/SammlungInhaltZeitCLALink
11 Bd.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 17654Gregorius Turonensis, Historia FrancorumVII-VIIIV, 670Link BNF
2Frgm. 8 BlätterParis, Bibliothèque Nationale de France Lat. 152 (foll. 1–8)Testamentum Vetus, Prophetae maiores (Vulgata, Ez 16.5–23.23)VII-VIIIV, 522Link BNF
31 Bd.Valenciennes, Bibliothèque Municipale 495 (455)Hieryonymus-Eusebius, ChroniconVII-VIIIVI, 841Link Biblissima
41 Bd.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 2706Augustinus, De Genesi ad LitteramVIIIV, 547Link ELMSS
5,1Frgm. 4 BifoliaParis, Bibliothèque Nationale de France Lat. 12207 (foll. A, B, 145, 146)Gregorius Magnus, Homiliae in EzechielemVIIIV, 634Link BNF
5,2Frgm. 1 BlattParis, Bibliothèque Nationale de France Lat. 12238 (fol. 128)Gregorius Magnus, Homiliae in EzechielemVIIIV, 634Link BNF
5,3Frgm. 1 Bifo-liumParis, Bibliothèque Nationale de France Lat. 12243 (foll. A, B)Gregorius Magnus, Homiliae in Ezechielem3VIIIV, 634Link BNF
6Frgm. Bl. 70-122Gotha, Deutschland Universitätsbibliothek Membr. I 75 (foll. 70–122) Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 2110Victorius, Canon Paschalis; Canones ApostolorumVIIIVIII, 1208Link Gallica
71 Bd.CLA I, 105 (über CLA V, 594)Eugippius, Excerpta ex operibus AugustiniVIIIV, 541Link BNF
CLA V, 522
CLA V, 547
CLA V, 594
CLA V, 634
CLA V, 670
81 Bd.Oxford, Bodleian Library MS Laud Misc. 126 [S.C. 1556]Augustinus, De TrinitateVIIIII, 252Link Bodleian
9,1Frgm. 2 Bifo-liaKarlsruhe, Badische Landesbibliothek Karlsr. 339 (Fragm. 1)Isidorus, De Natura Rerum, SententiaeVIIIV, 567Link Gallica
9,21 Bd.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 6413Isidorus, De Natura Rerum, SententiaeVIIIV, 567Link Gallica
10,1Frgm. 3 BlätterParis, France, Bibliothèque Nationale de France Lat. 10399 (foll. 4–5, 46)Eusebius-Rufinus, Historia EcclesiasticaVIIIV, 594Link BNF
10,2Frgm. 1 BlattParis, France, Bibliothèque Nationale de France Lat. 10400 (fol. 27)Eusebius-Rufinus, Historia EcclesiasticaVIIIV, 594Link Gallica
11Frgm. 1 BlattCambridge, Gonville and Caius College 820 (k)Sacramentarium GallicanumVIIIII, 130Link ELMSS
12,11 Bd.Citta del Vaticano, Biblioteca del Vaticano Reginensis Latinus 316Sacramentarium Gelasianum; Exorcismus et PoenitentialeVIIII, 105Link Gallica
12,2Frgm.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 7193 (foll. 41–56)Sacramentarium Gelasianum; Exorcismus et PoenitentialeVIIII, 105Link BNF
16 SeitenBeziehung zu CLA V, 594 und V, 541
131 Bd.Autun, Bibliothèque Municipale S 21 (20)Gregorius Magnus, Dialogi; Augustinus, Enchiridium ad LaurentiumVIIIVI, 719Link Gallica
141 Bd.Montpellier, Bibliothèque Municipale 3Testamentum Novum, EvangeliaVIIIVI, 791Link IRHT
15Frgm. 1 EinzelblattParis, Bibliothèque Nationale de France Lat. 4808 (fol. 121)Symphosius, AenigmataVIIIV, 558Link Gallica
16Frgm. Teile von 4 BlätternOxford, Bodleian Library MS Douce f. 1 [S.C. 21999]Sacramentarium GelasianumVIIIII, 239Link Bodleian
171 Bd.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 18282Eusebius-Rufinus, Historia EcclesiasticaVIII-IXV, 674Link BNF
18,11 Bd.Paris, France, Bibliothèque Nationale de France Lat. 12240Cassiodorus, In Psalmos (51–90)VIII-IXV, 639Link Gallica
18,21 Bd.Paris, France, Bibliothèque Nationale de France Lat. 12241Cassiodorus, In Psalmos (51–90)VIII-IXV, 639Link BNF
191 Bd.Halle, Universitäts- und Landesbibliothek Qu. Cod. 74Hieronymus, EpistulaeVIII-IXIX, 1352Link Gallica
19AFrgm. 2 EinzelblätterWolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, A Novi (9)EvangeliarVIII-IXLink Diglbib
20,11 Bd.Köln, Erzbischöfliche Diözesan- und Dombibliothek, Cod. 63Augustinus, Enarrationes in Psalmos (1–50)VIII-IXVIII, 1152Link NBN
20,21 Bd.Köln, Erzbischöfliche Diözesan- und Dombibliothek, Cod. 65Augustinus, Enarrationes in Psalmos (51–99)VIII-IXVIII, 1152Link NBN
20,31 Bd.Köln, Erzbischöfliche Diözesan- und Dombibliothek, Cod. 67Augustinus, Enarrationes in Psalmos (101–150)VIII-IXVIII, 1152Link NBN
21,1Frgm. 1 halbes BlattKöln, Historisches Archiv GB Kasten B 155Augustinus, Enarrationes in Psalmos (96.10–12)VIII-IXVIII, 1170Link Elmss
21,21 Bd.Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preussischer KulturbesitzAugustinus, Enarrationes in Psalmos (versio abbreviata) (101–150)VIII-IXMs. Phill. 1657Link PK
221 Bd.Paris, Bibliothèque Nationale de France Lat. 1564ConciliaVIII-IXV, 529Link BNF
23Frgm.1 halbes BlattMünchen, Bayerische Staatsbibliothek CLM 29400/8Gregorius Magnus, Homiliae in Evangelia (2.38)VIII-IXIX, 1331Link Gallica
241 Bd.Oxford, Bodleian Library MS. Douce 176 [S.C. 21750]Testamentum Novum, Evangelistarium (Lc, Mc, Mt, Io)VIII-IXII, 238Link Bodleian
25,1Frgm. 5 BifoliaFreiburg, im Breisgau Stadtarchiv B I 196Isidorus, Etymologiae (13.3–6, 18–19)VIII-IXVIII, 1194Link StA Breisgau
25,2Frgm.Freiburg im Breisgau, Universitätsbibliothek 483 (7)Isidorus, Etymologiae (13.3–6, 18–19)VIII-IXVIII, 1194Link UB Freiburg
1 Bifolium
26Frgm.1 BifoliumChalons-en-Champagne, Archives Départementales de la Marne 3 J 1 : I, 1.Epistolae catholicaeVIII-IXKFH (Bischoff) I, 856
271 Bd.Ghent, Universiteits BibliotheekS. Gregorii liber dialogusIXBHSL.HS.0251 KFH (Bischoff) I, 1367Link UB Gent
281 Bd.St. Gallen, StiftsbibliothekExpositio libri comitisIXCod. Sang. 435Link e-codices
291 Bd.St. Gallen, StiftsbibliothekIsidorus. Proœmia in V. et N. T., de vita et obitu sanctorum[6]IXCod. Sang. 240Link e-codices

Literatur

  • Honoré Fisquet: La France pontificale (Gallia Christiana). Paris 1864, Band 2, S. 345–349
  • Abbé Clément Torchet: Histoire de L’Abbaye Royale de Nôtre-Dame de Chelles. 3 Bände, Paris 1889–94, Nachdruck 2010.
  • Jean-Pierre Laporte: Le trésor des saints de Chelles (= Bulletin de la Société Archéologique et Historique de Chelles. N. S., Band 8/9). Société Archéologique et Historique de Chelles, Chelles 1989, ISBN 2-9503561-0-9.
  • Jean-Pierre Laporte: Les reliques de Chelles, une sépulture royale mérovingienne. In: Bulletin de la Société nationale des Antiquaires de France. Nr. 1987. Èdition-Diffusion de Boccard, Paris 1989, S. 290–303 (persee.fr).

Einzelnachweise

  1. Harald Horst, Karen Straub (Hrsg.): Von Frauenhand. Mittelalterliche Handschriften aus Kölner Sammlungen. München 2021, S. 36–47.
  2. Frauen: Weibliche Lebenswelten im Mittelalter: Sommerausstellung 21. April bis 8. November 2026. 1. Auflage. Verlag am Klosterhof, St. Gallen 2026, ISBN 978-3-7965-5638-8, S. 43.
  3. Rudolf Schieffer, Die Karolinger (1992), S. 203
  4. „Rothildis, amitæ suæ [regis Karoli], socrus autem Hugonis“ (Flodoard 922, MGH SS III, S. 370), Erläuterung online bei Medieval Lands, gedruckt bei Christian Settipani, La Préhistoire des Capétiens (1993), S. 410
  5. Tino Licht: Halbunziale. Schriftkultur im Zeitalter der ersten lateinischen Minuskel (III.–IX. Jahrhundert), Stuttgart 2018.
  6. de natura rerum

Auf dieser Seite verwendete Medien

Paris - Musée de Cluny - Chapiteau engagé, jugement d'un saint personnage par un dignitaire - 001.jpg
Autor/Urheber: Thesupermat, Lizenz: CC BY-SA 4.0

Chapiteau engagé : le jugement d'un saintpersonnage par un dignitaire provenant de l'abbaye de Chelles. Matériau : Calcaire Dimensions : - H 42 x L 55 x P 51 cm. (brisé en trois parties)

Provenance : Chelles, service archéologique. Inv. 108.28.1056.1
Chelles Abbaye 4.JPG
Autor/Urheber: Reinhardhauke, Lizenz: CC BY-SA 3.0
Reste der ehemaligen Abtei (heute in das Rathaus integriert) in Chelles im Département Seine-et-Marne (Île-de-France)
Église de Chelles.jpg
The twin churches St. Croix and St. Gorges St. Louis Eterlet Chelles, Seine-et-Marne, France)
Painting of Louise Adélaïde d’Orléans by Gobert; Abbesse de Chelles.jpg
Portrait de Louise Adélaïde d’Orléans, Abbesse de Chelles
Abbaye de Chelles dans Monasticon Gallicanum.jpg
Planche gravée du 17ème siècle représentant l'abbaye de Chelles, dans le livre Monasticon Gallicanum.
Chelles chalice.JPG
Illustration (after a drawing by A. du Saussay, 17th century) from the Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie by Henri Leclerq and Fernand Cabrol, early 20th century, of the gold chalice, said to have been made by Saint Eloi for Chelles Abbey in the 7th century. The chalice was lost at the time of the Revolution when Chelles was dissolved.
Pierre Honneur Chelles Seine Marne 8.jpg
Autor/Urheber: Chabe01, Lizenz: CC BY-SA 4.0
Pierre d'honneur de Chelles, Seine-et-Marne.